Ruanda

Kırsal dünya

Neler Öğrendik? Ruanda'dan Kırsal Yaşam ve Eğitime Dair Notlar

(Ocak 2018 - Ceki Hazan)

Yüzölçümü olarak Ankara'dan biraz büyük, deniz seviyesinden ortalama 1500 metre yüksekte 12 milyon kişiyi barındıran bir ülke Ruanda. Türkiye'deki eğitim modelleri tartışmalarında akla hiç gelmeyecek yerlerden. Afrika'daki birçok ülke ile kıyasladığımızda nüfusu az bir ülke olsa da çok da küçük sayılmaz.   (Toplam nüfus açısından Ruanda = Finlandiya + Singapur ) 

* * * * * 

Ruanda'da saat kaç? Saat dilimi olarak Merkezi Afrika saat diliminde yer alan Ruanda Türkiye'nin 1 saat gerisinde.

İklim ve bitki örtüsü nasıl? Ekvatora yakın olsa da denizden uzak ve dağlık bir ülke olduğu için iklimi ekvatora yakın diğer ülkelerden biraz farklı.  Yine de beklendiği gibi yıl boyu sıcaklıklar pek farklılık göstermiyor. Gündüzleri ortalama sıcaklık 25, geceleri ise 15 derece. Klima veya soba gibi soğutma, ısıtma cihazlarına ihtiyacınız olmuyor. Kıyafetlerinizi yazlık, kışlık olarak ayırmanıza da... Coğrafi konumundan dolayı ilkbahar, yaz, sonbahar, kış olarak bildiğimiz dört mevsim yerine kuru ve yağışlı olmak uzere iki mevsim var.
Bitki örtüsü olarak diğel savan yani tropikal iklimlerle benzer özellikler gösteriyor ve yaygın bitki örtüsünün de adı savan.

Ulaşım nasıl? Şehirler arası çalışan Türkiye'de rastlamadığım Toyota marka minibüsler var. Midibüs ve otobüse pek rastlamadım. Türkiye'de alışık olduğumuz şehirler arası otobüsler Uganda, Tanzanya, Kongo gibi komşu ülkelere ulaşım amaçlı kullanılıyor.
Ruanda ile komşu ülkeleri birbirine bağlaması amacıyla demiryolu hattı çalışmaları yavaş da olsa devam ediyor.
THY'nin her gün uçuşunun olduğu Kigali Havaalanı'na Katar, Kenya ve Etiyopya Havayolları da sık uçuşlar düzenliyor. Ruanda'nın ulusal havayolunun adı Rwandair.
Kırsalda birçok kişiyi uzun mesafelerde yürürken görüyorsunuz. Bisiklet de taşlı ve toprak zeminlere rağmen oldukça yaygın. Şehirde çok sayıda ufak motorsiklete de rastlanıyor.

Hangi din ve inançlar yaygın? Din oldukça önemli. Yerel inançlar zaman içinde yerini Hıristiyanlık gibi bölgede yaygın dinlere bırakmış. Çoğunluk Katolik ve Protestan (Adventist). Mormonlar ve Yehova Şahitleri de aktif.
Müslüman nüfus, ülkenin %2sini oluşturuyor. İbadethane olarak mescidler kullanılıyor.

* * * * * 

1962 yılında Belçika sömürgesi olmaktan çıkıp bağımsızlığını kazanan bu ülkenin adını dünyaya duyuransa bir insanlık trajedisi: 1994'teki Tutsi Soykırımı.

7 Nisan ile Temmuz ortasına kadar sadece 100 gün içinde 500 bin ila 1 milyon arasında insanın öldürüldüğü soykırımdan kurtulanlarla soykırımda yer alanlar ve aileleri o gün olduğu gibi bugünde birlikte yaşıyorlar. Soykırım ve savaş sonrasında pek çok şey gibi eğitim sistemi de köklü değişimlerden geçti. 

Soykırım sürecini anlatan İngilizce birçok kitap ve belgesel olsa da Türkçe olarak bulabildiğim en iyi özet bilgi soykırımın 20. yıldönümünde Al Jazeera Türk'te yayınlanan 22 dakikalık belgesel. Bir de elbette soykırımı geniş kitlelere duyurmuş olan 2004 yapımı Hotel Rwanda filmini izlememiş olanlar Google'dan arama yaparak Türkçe dublajlısını bulup izleyebilirler. 
Yazılı metin olarak ise Onedio'da 2015'te yayınlamış bu yazı iyi bir özet niteliğinde.

Soykırım ve iç savaştan ötürü ülkedeki milyonlarca kişi 1990'lı yıllarda evini terk etmek zorunda kalmış. Savaş ve hastalıklar nedeniyle öksüz kalan çocuklar ve çocuk asker olmaya zorlanmış gençleri de düşündüğümüzde Ruanda'da eğitimin yeni bir toplum, yeni bir gelecek için ne kadar önemli bir anahtar olduğunu görebiliriz.

 Başlıca geçim kaynakları neler?

Afrika'nın (Mauritius ile birlikte) nüfus yoğunluğu en yüksek iki ülkesinden biri olan burada ekonomi büyük ölçüde tarıma dayanıyor. Deyim yerindeyse her yeri kırsal alan. Nüfusun 2/3'ünden fazlası kırsalda yaşıyor. Zaten şehirlerinde de sınırlı sayıda çok katlı bina var. Onlar da otel, banka merkezleriyle kamu binaları. Ruandalılar için toplumsal kalkınmanın yolu büyük ölçüde kırsal kalkınmadan geçiyor.Kentlerle kırsal alanlar arasındaki en dikkat çekici işbirliklerinden biri de kadın kooperatiflerinin yaygınlığı.

EĞİTİM SİSTEMİ

Başlarda bahsettiğim coğrafi konumundan yani güney yarımkürede bulunup ekvatora yakın olmasından ötürü Ruanda'da Türkiye gibi kuzey yarımküre ülkelerinde alışık olduğumuz haziran-temmuz-ağustos şeklinde gerçekleşen yaz tatili yok.
Eylül ayında da "2017-2018 eğitim-öğretim yılı" başlamıyor. Takvimleri biraz daha basit işliyor. Ocak ayında okullar açılıyor. Kasım ayında bizim deyişimizle "yaz tatiline" giriyorlar. (Kısacası 1 aya yakın süren ziyaretim esnasında okullar tatildeydi.)

Eski bir Belçika sömürgesi olan Ruanda’da eğitim sistemindeki temel yabancı dil, uzun yıllar Fransızca iken, birkaç sene önce tum ulke genelinde İngilizce’ye geçiş yapılmış.
Komşu ülkelerden farklı olarak ülkede hemen hemen herkes Kinyaruanda dilini konuşuyor. Fransızca ve İngilizce’nin dışında Doğu Afrika’da yaygın dil olan Svahili (diğer adıyla Kiswahili) de resmi dil olarak kabul edilmiş.  
Ruanda'da eğitimin olmadığı ya da kötü amaçlı kullanıldığı zamanlarda birbirine komşu yaşayan insanların birbirlerine düşman hale getirildiği gerçeği de hafızalardan hiçbir zaman silinmeyecek gibi.

Ruanda'yı PISA, TIMMS gibi uluslararası test sıralamalarında sonlarda bile göremezsiniz. PISA sıralamarının sonlarında yer alan Tunus ve Cezayir dışında Afrika'daki hiçbir ülke PISA test sistemine dahil değil. Aynı şekilde TIMMS sıralamalarının gösterildiği dünya haritalarında da Afrika'yı gri renkle görebilirsiniz. YOKLAR! Bu elbette kendilerinin seçtikleri ve bundan gurur duydukları bir durum değildir muhtemelen.

 
Ceki Hazan